De huid, de gehoorgang en de darm van de hond herbergen gemeenschappen van bacteriën en schimmels waarvan het evenwicht bijdraagt aan de gezondheid van de gastheer. De sequencing van microbieel DNA heeft de afgelopen jaren aangetoond dat deze gemeenschappen veel rijker zijn dan de kweek liet zien.
Deze sequencing heeft aangetoond dat deze gemeenschappen veranderen bij de atopische hond. De atopische huid verliest diversiteit ten gunste van Staphylococcus pseudintermedius, wat het microbioom rechtstreeks verbindt met opflakkeringen en secundaire infecties. Ook Malassezia pachydermatis komt er significant meer voor. Sinds tien jaar is de belangstelling uitgebreid naar de darm, omdat de darmmicrobiota bijdraagt aan de rijping van het immuunsysteem en de huid op afstand zou kunnen beïnvloeden. Uit deze gegevens zijn nieuwe behandelingen ontstaan, van probiotica tot fecale microbiotatransplantatie. Dit artikel geeft een overzicht van wat de studies bij de hond aantonen, van huid en oor tot de darm, en van wat ze nog openlaten.
1 Microbiota, microbioom, dysbiose: definities en methoden
1.1 Definities
De microbiota is het geheel van micro-organismen dat op een bepaalde plaats leeft, en het microbioom het geheel van hun genen. In de praktijk worden beide termen echter vaak door elkaar gebruikt (Torres, 2017). Dysbiose is een kwantitatieve of kwalitatieve verstoring van het evenwicht van deze microbiota (Martin Cordero, 2019). Op de huid onderscheidt men een residente, relatief stabiele populatie en een transiënte populatie die slechts enkele uren of dagen aanwezig blijft (Tizard, 2025). Beide bevatten commensalen en potentiële pathogenen, zodat de aanwezigheid van een kiem niet volstaat om een ziekte te definiëren.
Een probioticum is een levend micro-organisme dat de gastheer voordeel oplevert wanneer het in voldoende hoeveelheid wordt opgenomen. Een prebioticum is een onverteerbaar voedingsbestanddeel, vaak een vezel, dat de groei van nuttige bacteriën bevordert. Een postbioticum is een product van de fermentatie van probiotica, dat hun metabolieten en fragmenten van hun celwand omvat. Een synbioticum ten slotte combineert een probioticum en een prebioticum (Rostaher, 2026a). De internationale definitie van de ISAPP rekent ook geïnactiveerde micro-organismen en hun bestanddelen tot de postbiotica (Bonel-Ayuso et al., 2025). Bacteriën worden meestal door hitte geïnactiveerd, met name door tyndallisatie, waarbij temperaturen van 70 tot 100 °C worden afgewisseld met lagere temperaturen. De bacterie behoudt dan haar celwand, en haar immunologische effecten blijven vergelijkbaar met die van de levende bacterie (Santoro, 2022).
1.2 Methoden en beperkingen van de studies
De kweek laat slechts een klein deel van de aanwezige bacteriën groeien. Sequencing daarentegen identificeert zonder kweek de meeste aanwezige geslachten: sequencing van het 16S-rRNA-gen voor bacteriën, van de ITS-regio voor schimmels. Deze gerichte sequencing levert echter relatieve abundanties op: een toename van het aandeel stafylokokken kan wijzen op een echte overgroei of op een afname van de andere bacteriën. Absolute abundanties nemen deze onduidelijkheid weg (Tang et al., 2020). Metagenomica ten slotte sequencet al het DNA van het monster. Ze gaat tot op soortniveau, soms tot op stamniveau, en beschrijft de functies van de genen (Whittle et al., 2024).
De huid draagt in hoeveelheid weinig microben. Een monster wordt daardoor gemakkelijk besmet door reagentia of door de omgeving. De protocollen voor bemonstering en analyse verschillen van onderzoeksgroep tot onderzoeksgroep, wat de resultaten moeilijk vergelijkbaar maakt. De aantallen dieren zijn vaak klein, zodat een reëel verschil de statistische significantie kan missen (Older en Rodrigues Hoffmann, 2024). Daar komt de variabiliteit tussen individuen, rassen en lokalisaties nog bij. Ten slotte toont een transversale studie een associatie, maar nooit de richting van het verband tussen dysbiose en ziekte.
Laboratoria bieden deze sequencing vandaag aan voor diagnostische doeleinden. Bij 24 honden met oppervlakkige bacteriële folliculitis detecteerden twee sequencinglaboratoria en één kweeklaboratorium Staphylococcus even vaak, zonder verschil in doorlooptijd. Over de methicillineresistentie en de gevoeligheid voor de meeste antibiotica waren ze het echter slecht eens. Sequencing vervangt de kweek voor deze letsels dus nog niet (Smart et al., 2025).
2 Het huidmicrobioom: van de gezonde tot de atopische hond
2.1 Bij de gezonde hond
De huid van de hond draagt een rijke microbiota die sterk verschilt van individu tot individu. In een studie bij 12 gezonde honden waren de behaarde regio’s rijker en diverser dan de slijmvliezen en de mucocutane overgangen. Het phylum Pseudomonadota (voorheen Proteobacteria) domineerde op alle lokalisaties (Rodrigues Hoffmann et al., 2014). Bij dezelfde hond behoudt de behaarde huid een vergelijkbare samenstelling van de ene lokalisatie tot de andere. De meest voorkomende geslachten zijn Porphyromonas, Staphylococcus, Streptococcus, Cutibacterium en Corynebacterium, met grote verschillen tussen studies (Rodrigues Hoffmann, 2022). Bij 6 gezonde honden die op acht lokalisaties werden bemonsterd, domineerden de Bacillota (voorheen Firmicutes), met een gemiddelde relatieve abundantie van 34,4 %. Daarna volgden Actinomycetota (voorheen Actinobacteria), met 32,2 %, Pseudomonadota, met 16,4 %, en Bacteroidota (voorheen Bacteroidetes), met 8,7 % (Štempelová et al., 2025; Rodrigues Hoffmann, 2026). De dermis en de subcutis herbergen daarentegen geen microbiota: bij 7 gezonde honden verschilde de sequencing van de biopten niet van die van de blanco controles (García-Fonticoba et al., 2019). De schimmels van de gezonde huid zijn vooral Alternaria en Cladosporium, afkomstig uit de omgeving, naast wisselende aandelen Malassezia (Meason-Smith et al., 2015).
Verschillende factoren bepalen deze samenstelling. Ras en bemonsteringsplaats zijn de belangrijkste in een metagenomische studie bij 72 honden van vier rassen (Whittle et al., 2024). Bij de pup wijzigen seizoen, regio, hygiëne in huis en toegang tot buiten de huidflora, die bovendien verschilt van die van de volwassen hond (Rodriguez-Campos et al., 2020). Honden uit hetzelfde huishouden delen een vergelijkbare microbiota (Rodrigues Hoffmann, 2022). De huidmicrobiota weerspiegelt ook de leefomgeving en de gewoonten van de hond (Lehtimäki et al., 2018).
Ondanks deze variabiliteit bestaat er een gemeenschappelijke kern. Bij de 72 honden van de metagenomische studie omvatte deze kern, het zogenaamde “core”-microbioom, 230 taxa en 1 219 genfamilies. Hij was bovendien verrijkt met syntheseroutes voor secundaire metabolieten. Deze rijkdom suggereert dat het gezonde microbioom beschermt tegen de vestiging van pathogenen, via een mechanisme dat kolonisatieresistentie wordt genoemd (Whittle et al., 2024). Een maandelijkse opvolging van 15 gezonde honden gedurende vijf maanden vond in 70 % van de monsters coagulasenegatieve stafylokokken, Sphingomonas, Malassezia, Vishniacozyma victoriae en Cladosporium. Geen van deze vijf organismen was echter bij alle honden bij elk bezoek aanwezig (Harvey en Krumbeck, 2025). Deze kern herstelt zich na een verstoring. Bij 60 honden bracht een wasbeurt de microbiële belasting onder de detectiegrens, waarna de flora binnen 7 tot 28 dagen terugkeerde door hergroei van de reeds aanwezige taxa, zonder aanvoer van nieuwe taxa (Whittle et al., 2026).
Beelden van fagocytose van kokken bij een hond
2.2 Bij de atopische hond
De huid van de atopische hond is minder divers dan die van de gezonde hond. Al in 2014 hadden de 6 allergische honden van een sequencingstudie een lagere soortenrijkdom dan de 12 gezonde honden (Rodrigues Hoffmann et al., 2014). Bij 14 atopische honden die tijdens een opflakkering werden gevolgd, was de bacteriële diversiteit verlaagd ten opzichte van 16 controles, ten gunste van Staphylococcus, vooral S. pseudintermedius, en Corynebacterium (Bradley et al., 2016). Een grotere studie, met 16S-sequencing van de huid bij 44 atopische honden en 42 controles van drie rassen, vond op alle lokalisaties en bij alle rassen een verrijking met Staphylococcus, maar ook met Capnocytophaga, met bacteriën van de Rhizobium-groep en met Aureimonas (Whittle et al., 2025).
De dysbiose is vooral duidelijk tijdens opflakkeringen. Buiten opflakkeringen en zonder infectie was bij 12 allergische Duitse herders alleen de oksel minder rijk dan bij 12 gezonde Duitse herders (Apostolopoulos et al., 2021). Evenzo waren bij 3 atopische honden zonder letsels de stafylokokken op elke lokalisatie talrijker dan bij de controles, zonder dat het verschil significant was. In de lies bijvoorbeeld bereikten ze 36,50 % bij de atopische honden tegenover 4,26 % bij de controles (Chermprapai et al., 2019). Bij zieke honden beperkt de dysbiose zich niet tot een verschuiving van de verhoudingen: de bacteriële en schimmelbiomassa is veel hoger dan op gezonde huid (Tang et al., 2020).
Bij de atopische hond is Staphylococcus pseudintermedius de belangrijkste geïsoleerde soort
2.3 Het mycobioom
Ook het mycobioom, dat wil zeggen de schimmelpopulatie, verandert bij de allergische hond. Bij 8 allergische honden was het minder rijk dan bij 10 gezonde honden. Alle lokalisaties groepeerden zich bovendien volgens de klinische status (Meason-Smith et al., 2015). De verandering betreft vooral de Malassezia-soorten. Malassezia globosa was significant talrijker op gezonde huid dan op die van allergische honden, zowel bij sequencing als bij kwantitatieve PCR. Ook Malassezia restricta was er bij sequencing significant talrijker. Malassezia pachydermatis was daarentegen bij sequencing significant talrijker op de huid van van nature allergische honden. Bij experimenteel gesensibiliseerde honden was ze bij kwantitatieve PCR ook talrijker in de opgewekte letsels (Meason-Smith et al., 2020). De Malassezia-populaties veranderden echter niet in het ritme van het verschijnen van de opgewekte letsels. Men weet dus niet of de overgroei van M. pachydermatis aan de letsels voorafgaat of erop volgt. De commensale soorten en M. pachydermatis verschillen in hun afhankelijkheid van lipiden, wat wijst op een rol van de lipidensamenstelling van de huid bij de verschuiving van de gemeenschap (Meason-Smith et al., 2020).
Malassezia pachydermatis is de gist die het vaakst wordt geïsoleerd bij allergische honden
2.4 Oorzaak of gevolg?
Het experimentele model toont aan dat dysbiose kan volgen op de allergie. Bij 8 honden die tegen mijten waren gesensibiliseerd, deed een provocatie op de rechterlies bij alle honden letsels ontstaan. Op de geprovoceerde plaats namen de Corynebacteriaceae toe vanaf de eerste dag, daarna de Staphylococcaceae van de zevende tot de eenentwintigste dag. Kwantitatieve PCR bevestigde op dag zeven en dag eenentwintig een toename van S. pseudintermedius ten opzichte van de andere zijde (Pierezan et al., 2016).
De dysbiose hangt ook samen met de toestand van de huidbarrière. Bij de 14 gevolgde atopische honden was de bacteriële diversiteit gecorreleerd met het transepidermale waterverlies en de pH van de huid, maar niet met de hydratatie gemeten door corneometrie. De antimicrobiële behandeling herstelde de diversiteit, deed de stafylokokken afnemen en normaliseerde het transepidermale waterverlies en de pH. De klinische ernst nam tegelijkertijd af (Bradley et al., 2016). Bij de mens remmen Th2-cytokines, in het bijzonder IL-4 en IL-13, de afweer van de huid. De dysbiose bij de mens is dus zowel een gevolg van de ontsteking als een factor die ze in stand houdt. Bij de hond draagt de overgroei van S. pseudintermedius er eveneens toe bij de ontsteking in stand te houden (Mosca, 2026). De atopische huid houdt de stafylokok bovendien sterker vast. In studies die nog over Staphylococcus intermedius spraken, hechtten de bacteriën zich sterker aan de corneocyten van atopische honden dan aan die van gezonde honden, en dat des te meer naarmate de jeuk heviger was (Simou et al., 2005). Deze verhoogde hechting werd zowel op ontstoken atopische huid als op normaal ogende huid waargenomen (McEwan et al., 2006). Ze hangt vooral af van de gastheer: isolaten van atopische en gezonde honden bonden op dezelfde manier aan de matrixeiwitten (Schmidt et al., 2009). Evenzo hielden corneocyten van honden die persistente dragers waren gemiddeld driemaal meer bacteriën vast dan die van andere honden (Paul et al., 2013).
Omgekeerd kan dysbiose zelf een ontsteking uitlokken. Bij muizen zonder het eiwit ADAM17 in de epidermis ontstond spontaan een dysbiose, met het achtereenvolgens opduiken van Corynebacterium mastitidis, Staphylococcus aureus en Corynebacterium bovis. Antibiotica gericht tegen deze bacteriën onderdrukten de dysbiose en de huidontsteking bijna volledig. Staphylococcus aureus leidde tot de vorming van eczeem, terwijl C. bovis een sterke Th2-respons opwekte (Kobayashi et al., 2015). Dit muismodel heeft geen equivalent bij de hond.
De flora van de eerste weken voorspelt de ziekte niet. In een cohorte van 143 West Highland white terriërs, waaronder 109 pups van ten hoogste drie weken oud, predisponeerde de vroege huidmicrobiota niet voor de latere ontwikkeling van atopische dermatitis (Rodriguez-Campos et al., 2020). Bij de hond plaatsen de beschikbare gegevens de huiddysbiose dus vooral stroomafwaarts van de ontsteking, als verergerende factor eerder dan als primaire oorzaak.
2.5 Van dysbiose tot oppervlakkige pyodermie
Letsels van oppervlakkige pyodermie vertonen een uitgesproken stafylokokkendysbiose. Bij atopische honden waren 12 letsels van oppervlakkige bacteriële folliculitis en 9 epidermale collaretten veel minder divers dan de huid van gezonde honden. Staphylococcus kwam er meer voor, vooral in de collaretten, en S. pseudintermedius was in alle soorten monsters de belangrijkste stafylokokkensoort (Older et al., 2020).
3 Het oormicrobioom: van de gezonde hond tot otitis
3.1 Het gezonde oor
Het cerumen van de gezonde hond herbergt een zeer variabele bacteriële gemeenschap, gedomineerd door Pseudomonadota, Actinomycetota, Bacillota, Bacteroidota en Fusobacteria (Borriello et al., 2020). Het gezonde oor is iets minder divers dan de huid en draagt lage absolute hoeveelheden microbieel DNA. De meest voorkomende organismen zijn er S. pseudintermedius, M. pachydermatis, Corynebacterium auriscanis en Enterococcus faecalis (Rodrigues Hoffmann, 2026). De schimmelflora van het gezonde oor wordt gedomineerd door ascomyceten en omvat omgevingsschimmels zoals Alternaria, Cladosporium en Epicoccum (Prélaud, 2022).
3.2 Het oor van de atopische hond zonder otitis
De dysbiose treft het oor nog vóór elke klinische otitis. Bij 11 atopische honden zonder tekenen van otitis was de oormicrobiota verstoord ten opzichte van 9 gezonde honden. Staphylococcus en Ralstonia kwamen meer voor bij de atopische honden, Escherichia bij de gezonde honden. Dit profiel bleef gedurende achtentwintig dagen stabiel (Ngo et al., 2018). Bij allergische Duitse herders verschilde ook de gehoorgang van die van gezonde Duitse herders (Apostolopoulos et al., 2021). Bij de allergische hond neemt de diversiteit in het oor tijdens opflakkeringen verder af, ten gunste van Staphylococcus en Malassezia (Rodrigues Hoffmann, 2026).
3.3 Otitis externa
Otitis externa vermindert de diversiteit van de gehoorgang sterk. De alfadiversiteit is de diversiteit binnen elk afzonderlijk monster. Bij 18 aangetaste honden was ze duidelijk verlaagd ten opzichte van 8 gezonde honden. De twee groepen verschilden in 153 taxonomische eenheden (Korbelik et al., 2019). Bij 23 aangetaste honden nam de diversiteit eveneens af, met een toename van Bacillota en Staphylococcus. De ernst van de otitis veranderde het profiel echter niet (Kasai et al., 2021). Staphylococcus was het meest voorkomende geslacht zowel bij 30 aangetaste als bij 10 gezonde honden. Oren die rijk waren aan kokken waren het minst divers, en alle vormen van otitis gingen gepaard met een verminderde schimmeldiversiteit (Bradley et al., 2020). Van 129 monsters van aangetaste oren vertoonde 69,8 % een bacteriële overgroei, 16,3 % een schimmelovergroei en 7,0 % beide (Tang et al., 2020). Een metagenomische studie bij 100 aangetaste en 100 gezonde honden bevestigde de overheersende plaats van S. pseudintermedius bij otitis externa: hij vertegenwoordigde 38,7 % van de relatieve abundantie in de aangetaste oren. In gezonde oren domineerden Bacteroides fragilis, met 15,8 %, en Ezakiella coagulans, met 8,2 % (Karakaya et al., 2026). Bij 6 schimmelotitiden ten slotte vertegenwoordigde Malassezia 55,7 tot 98,4 % van de schimmelsequenties, met een mediaan van 96,8 %. De schimmelrijkdom was er duidelijk lager dan in 5 gezonde oren (Korbelik et al., 2018).
3.4 Schimmeldysbiose na antibiotische oorbehandeling
De antibacteriële behandeling van een otitis bevordert de overgroei van Malassezia, omdat ze de bacteriën wegneemt die de gehoorgang bezetten. Bij 25 honden die lokaal werden behandeld met een fluorochinolon of met de combinatie van piperacilline en tazobactam daalden de bacterietellingen significant, tot een mediaan van nul. Maar de tellingen van M. pachydermatis stegen significant in beide groepen. Bovendien werd na de behandeling bij 2 honden Candida geïsoleerd (Juhola et al., 2023). In een tweede reeks van 15 honden met otitis door gramnegatieve bacteriën verminderde de toevoeging van clotrimazol het risico op schimmeldysbiose: 6 van de 15 honden ontwikkelden ze, tegenover 14 van de 14 in een eerdere reeks die alleen met piperacilline en tazobactam was behandeld (Gallow et al., 2025). Clotrimazol vermindert deze dysbiose dus zonder ze op te heffen (Gallow et al., 2025). Na een geslaagde antibiotische oorbehandeling moet de gistovergroei daarom worden opgevolgd (Juhola et al., 2023).
4 De darm-huidas
4.1 Voorgestelde mechanismen en gegevens bij de hond
De darm-huidas verwijst naar de invloed van de darmmicrobiota op de huid. Bij de afbraak van vezels produceren darmbacteriën korteketenvetzuren (SCFA), die de immuniteit regelen en de darmbarrière versterken. Een darmdysbiose zou de huid dus op verschillende manieren kunnen beïnvloeden: via een verhoogde doorlaatbaarheid van de darm, via de doorgang van metabolieten of toxinen naar de bloedsomloop, via een gewijzigde differentiatie van de T-lymfocyten, of via een verminderde productie van antimicrobiële peptiden in de huid (Rodrigues Hoffmann, 2024). Drie routes gelden als de belangrijkste: SCFA, tryptofaanmetabolieten en microbiële moleculaire patronen die door Toll-like-receptoren worden herkend. Deze mechanismen zijn in fundamenteel onderzoek bij andere diersoorten aangetoond, maar de darm-huidas blijft bij de hond slecht gekend (Rostaher, 2026a).
De fecale concentraties van azijnzuur, propionzuur en boterzuur waren significant lager bij 25 atopische honden dan bij 27 gezonde honden (Gonçalves et al., 2026). Bij 30 atopische honden die volgens ernst werden ingedeeld, namen twee markers van de darmwand af naarmate de dermatitis verergerde: diamineoxidase en zonuline. Zonuline daalde zo van 14,67 tot 10,89 ng/mL tussen de milde en de ernstige vormen (Ural et al., 2026). Bij 8 honden met zowel atopische dermatitis als voedselovergevoeligheid was de bacteriële diversiteit in de feces verlaagd ten opzichte van 9 controles. De belangrijkste SCFA namen af, terwijl de van lipoxygenasen afgeleide lipidemediatoren toenamen (Hayashi et al., 2026). Deze drie studies zijn pilootstudies, zonder opvolging in de tijd.
4.2 De darmmicrobiota van de atopische hond
Studies die de darmmicrobiota van atopische en gezonde honden vergelijken, komen tot tegenstrijdige resultaten (Tabel 1). Sommige vinden een lagere diversiteit bij atopische honden, andere een vergelijkbare diversiteit. Een laatste studie vindt een hogere diversiteit, geïnterpreteerd als een instabiliteit van de microbiota (So Severo et al., 2026). Ook de betrokken geslachten verschillen van studie tot studie.
Tabel 1. Darmmicrobiota van atopische honden vergeleken met die van gezonde honden.
| Studie | Populatie | Methode | Belangrijkste resultaat |
|---|---|---|---|
| Rostaher et al., 2022 | 3 atopische beagles, 4 gezonde | 16S | Lagere diversiteit bij atopische honden; Lachnospiraceae, Anaerovoracaceae en Oscillospiraceae talrijker bij gezonde honden; verschillen stabiel na één maand |
| Uchiyama et al., 2022 | Shiba-kolonie: 9 atopische, 16 gezonde | 16S | Vergelijkbare darmdiversiteit; Anaerovoracaceae geassocieerd met de dermatitis |
| Thomsen et al., 2023 | Atopische en gezonde shiba’s | 16S | Escherichia/Shigella en Clostridium sensu stricto talrijk bij atopische honden; Fusobacteria en Megamonas verminderd |
| Sugita et al., 2023 | 12 atopische, 20 gezonde | 16S | Significant verschillende samenstelling |
| Sinkko et al., 2023 | Labradors en Finse lappenhonden van particulieren | Niet vermeld | Verschillende samenstelling; ernst gekoppeld aan ontvangen antibiotica |
| Felten et al., 2025 | 12 allergische WHWT, 9 gezonde | Metagenomica | Geen verschil; abundantie van Escherichia coli omgekeerd gecorreleerd met jeuk |
| Song et al., 2025 | 23 atopische, 11 gezonde | 16S | Lagere diversiteit; ernst omgekeerd gecorreleerd met de diversiteit en met Fusobacterium en Megamonas |
| Whittle et al., 2025 | 44 atopische, 42 gezonde, drie rassen | Metagenomica | Verrijking met Escherichia, profiel vergelijkbaar met chronische enteropathie |
| So Severo et al., 2026 | 35 atopische, 15 gezonde | 16S, rectale swab | Hogere diversiteit bij atopische honden; Peptacetobacter hiranonis minder frequent |
Deze verschillen zijn deels te verklaren door de onderzochte populaties. Ras, voeding, woonplaats en ontvangen behandelingen verschillen tussen de studies, en de aantallen dieren blijven klein. Bij Finse honden was de voeding de factor die het sterkst samenhing met de darmmicrobiota, maar ze hing slechts zwak samen met de symptomen. De ernst was dan weer geassocieerd met de ontvangen antibiotica. Deze antibiotica hingen op hun beurt samen met de samenstelling van de microbiota (Sinkko et al., 2023).
4.3 Voeding en darmmicrobiota
Het dieet wijzigt de darmmicrobiota van de allergische hond. Bij 40 honden die acht weken lang een gehydrolyseerd dieet op basis van vis en rijstzetmeel kregen, namen de SCFA-producerende bacteriën bij alle honden toe. De honden die als atopisch werden ingedeeld omdat ze niet op het dieet reageerden, behielden een ander profiel dan de honden met voedselallergie, zowel vóór als na de eliminatieproef (Noli et al., 2023). Bij 32 atopische honden verlaagde de combinatie van een nutraceuticum met een hypoallergeen dieet de darmdysbiose-index en de scores voor letsels en jeuk. Deze studie had echter geen controlegroep (Guidi et al., 2021).
5 Het vroege venster
5.1 Omgeving, levensstijl en eerste levensmaanden
De hygiënehypothese en de biodiversiteitshypothese verbinden de afname van de vroege microbiële blootstelling met de toename van allergische ziekten. Ze berusten op het idee dat diverse microben het immuunsysteem “opvoeden” tijdens een vroeg levensvenster (Rostaher, 2026a). Bij de hond wijzen de epidemiologische gegevens in die richting. In een nationale Finse enquête bij 5 722 honden kwamen allergische symptomen vaker voor in een stedelijke omgeving, zowel bij de honden als bij hun eigenaars. Een groot gezin en regelmatig contact met boerderijdieren en andere dieren beschermden tegen deze symptomen (Hakanen et al., 2018). Dit venster gaat al open bij de geboorte. Bij 18 Franse-bulldogpups die via keizersnede waren geboren, namen de rijkdom en de diversiteit van de orale en rectale microbiota toe van de geboorte tot het spenen. De huid van de melkklieren van de moeder was hun eerste bron van microben, voordat de orale en rectale flora van de moeder het overnamen (Cicirelli et al., 2026). Bij 169 honden van twee rassen kwam allergie het vaakst voor bij stadshonden die met één persoon leefden en zonder contact met andere dieren. Ze was het zeldzaamst bij plattelandshonden met de omgekeerde levensstijl (Lehtimäki et al., 2018). Bij 168 paren van honden en eigenaars maakte het stadsleven de huidmicrobiota van beide soorten homogener, die er een deel van deelden. De bacteriën die met allergie geassocieerd waren, verschilden echter bij hond en mens (Lehtimäki et al., 2020).
De voeding van de pup komt bij deze factoren. In een enquête met 1 158 gevallen en 2 864 controles was het voederen van rauwe pens of rauwe orgaanvleesproducten aan de pup geassocieerd met minder allergische tekenen na één jaar: odds ratio van 0,36 voor rauwe pens en van 0,23 voor rauwe orgaanvleesproducten (Hemida et al., 2021). Deze studie berust op vragenlijsten, dus ze toont een associatie en geen oorzaak. Ook het vroege gebruik van antibiotica behoort tot de weerhouden risicofactoren (Rostaher, 2026a).
5.2 Tolerantie en regulatoire T-lymfocyten
Regulatoire T-lymfocyten (Treg) zorgen voor tolerantie tegenover omgevingsantigenen en commensalen. Bij de muis bereikt een golf Treg kort na de geboorte de huid en installeert ze tolerantie tegenover de huidflora (Rodrigues Hoffmann, 2024). Bij de hond hadden in een cohorte van West Highland white terriërs de later gezonde honden op drie maanden een hoger aandeel Treg in het bloed dan de later atopische honden: 4,5 % tegenover 3,3 % (Rostaher et al., 2021).
5.3 Vroege interventies in het experimentele model
Het model van de beagle met hoge IgE berust op een kolonie beagles die veel IgE produceren. Na cutane sensibilisatie tegen mijten ontwikkelen deze honden een dermatitis die klinisch, histologisch en immunologisch op de natuurlijke ziekte lijkt (Marsella et al., 2006). Met dit model kon een vroege interventie worden getest. Een atopische teef kreeg Lactobacillus rhamnosus GG tijdens haar tweede dracht, daarna kregen haar pups het van drie weken tot zes maanden oud. De twee nesten van de teef, het eerste onbehandeld en het tweede behandeld, werden vervolgens gesensibiliseerd tegen Dermatophagoides farinae. Op zes maanden had het behandelde nest lagere specifieke IgE en zwakkere intradermale reacties dan het onbehandelde nest. De klinische scores verschilden niet tussen de twee nesten, en 6 van de 9 behandelde pups ontwikkelden na provocatie toch een dermatitis (Marsella, 2009). Drie jaar na het stopzetten van het probioticum bleven de klinische scores bij provocatie lager bij de 9 blootgestelde honden dan bij de 7 niet-blootgestelde, terwijl de specifieke IgE niet meer verschilden (Marsella et al., 2012). De vroege blootstelling veranderde in dit model de expressie van filaggrine, een barrière-eiwit, niet (Marsella et al., 2013).
Ook een fecale microbiotatransplantatie werd bij de pup uitgeprobeerd. Beaglepups werden tegen mijten gesensibiliseerd na een van drie behandelingen: geen, metronidazol of een fecale transplantatie. De onbehandelde pups en de met het antibioticum behandelde pups hadden hogere IgE- en jeukscores dan de getransplanteerde pups. Deze voorlopige resultaten, afkomstig uit een niet-gepubliceerd werk van Chapman et al., werden alleen op een congres voorgesteld (Rostaher, 2026a). De preventie van atopische dermatitis is dus niet langer een louter theoretisch idee, maar het bewijs blijft beperkt (Rostaher, 2026b).
6 Behandelingen en modulatie van het microbioom
6.1 Invloed van antimicrobiële middelen en wasbeurten
De studies over antibiotica blijven kort, en hun langetermijneffecten op het microbioom van de hond zijn niet bekend (Rodrigues Hoffmann, 2022).
Antiseptische shampoos hebben een voorbijgaand effect. Bij 3 atopische en 6 gezonde honden veranderde een shampoo met 2 % chloorhexidine en 2 % miconazol, drie weken lang tweemaal per week aangebracht, de diversiteit niet significant. De bacteriële diversiteit van de atopische huid had de neiging toe te nemen tijdens de behandeling en keerde vier weken na het stoppen terug naar haar beginniveau (Chermprapai et al., 2019). Herhaald wassen wijzigt ook de flora van de gezonde hond. Bij 16 labradors die veertien dagen lang dagelijks met een verdund reinigingsmiddel werden gewassen, nam de diversiteit toe, terwijl de gewoonlijk dominante phyla afnamen (Discepolo et al., 2023). Bij 20 atopische honden met dysbiosezones verlaagden doekjes met 3 % chloorhexidine, veertien dagen lang eenmaal per dag aangebracht, de klinische scores en de cytologische tellingen vanaf de zevende dag, zonder analyse van het microbioom en zonder controlegroep (Bensignor et al., 2024).
In het oor wijzigt de keuze van de behandeling het microbioom. Bij 20 honden met otitis externa gaven een antibioticavrije formulering en de combinatie van gentamicine, betamethason en clotrimazol dezelfde klinische genezing. De conventionele combinatie deed echter Neisseria dumasiana woekeren, terwijl de antibioticavrije formulering geen enkel taxon wijzigde (Charello Bannach et al., 2026). Bij 30 honden met erythemateus-ceruminale otitis door Malassezia verminderde een ceruminolytische oorreiniger de jeuk met 77 % en de klinische score met 66 % in veertien dagen. Hij verhoogde de schimmeldiversiteit zonder de bacteriële flora duidelijk te wijzigen (Briand et al., 2025).
6.2 Invloed van ontstekingsremmers
Zes atopische honden zonder letsels kregen een maand ciclosporine en daarna een maand prednison, gescheiden door een behandelingsvrije maand. Noch de diversiteit, noch de samenstelling van de bacteriële microbiota, noch de Malassezia-populaties veranderden (Widmer et al., 2018). Voor oclacitinib lopen de twee beschikbare studies uiteen. Bij atopische shiba’s bracht oclacitinib de samenstelling van de huid- en darmmicrobiota dichter bij die van gezonde honden (Thomsen et al., 2023). Bij 3 atopische beagles veranderden vier weken oclacitinib de darmmicrobiota niet (Rostaher et al., 2022). In de anaalzakken verschilde de microbiota van 14 onbehandelde atopische honden van die van 15 gezonde honden. Bij 6 atopische honden die met oclacitinib, desloratadine of allergeenspecifieke immunotherapie werden behandeld, benaderde de structuur ervan daarentegen die van gezonde honden (Bergeron et al., 2024).
Lokale glucocorticoïden verstoren het evenwicht in het oor niet. Bij 10 atopische honden zonder otitis veranderde mometason, vier weken lang in één oor aangebracht, de bacteriële of schimmeldiversiteit niet ten opzichte van het onbehandelde oor, terwijl de klinische en cytologische scores van het behandelde oor verbeterden (Léonard et al., 2021). Bij 15 honden met niet-purulente otitis verminderde prednisolon, in de ene groep gecombineerd met granaatappel en in de andere met antimicrobiële middelen, de klinische tekenen significant op dag vijftien en dag dertig. De schimmeldiversiteit nam na beide behandelingen toe, door een afname van de Malasseziaceae (Puigdemont et al., 2021; Rodrigues Hoffmann, 2026). Bij 5 beagles met milde erythemateuze otitis deed een spray met hydrocortisonaceponaat gedurende veertien dagen de met dysbiose geassocieerde geslachten afnemen, met name Escherichia–Shigella, Moraxella en Macrococcus. De diversiteit daalde daarbij tijdelijk en herstelde zich na veertien behandelingsvrije dagen (Ghibaudo et al., 2026). Deze laatste pilootstudie werd door de fabrikant gefinancierd.
6.3 Orale pro-, post- en synbiotica
Studies met orale probiotica en postbiotica bij de atopische hond zijn talrijk, maar klein en heterogeen (Tabel 2). Elke studie test een andere stam, in een andere dosis en gedurende een andere duur, zodat hun resultaten niet kunnen worden opgeteld.
Tabel 2. Klinische studies met orale probiotica, postbiotica en synbiotica bij canine atopische dermatitis.
| Studie | Product | Opzet | Aantal honden | Resultaat |
|---|---|---|---|---|
| Kim et al., 2015 | Lactobacillus sakei Probio-65 | Tegen placebo, 2 maanden | Niet vermeld | Ernstindex verlaagd |
| Ohshima-Terada et al., 2015 | Lactobacillus paracasei K71 | Tegen cetirizine, 12 weken | 41 | Letsels en jeuk vergelijkbaar; medicatiescore verlaagd |
| Osumi et al., 2019 | Geïnactiveerde Enterococcus faecalis FK-23 | Tegen placebo, 84 dagen | 39 | CADESI-04 verlaagd; jeuk en medicatie onveranderd |
| Yamazaki et al., 2019 | Enterococcus faecium SF68, met oclacitinib | Tegen placebo, 12 weken | 21 | Geen verlaging van de oclacitinibdosis |
| Kawano et al., 2023 | L. paracasei M-1 en kestose (synbioticum) | Open, 90 dagen, honden onder prednisolon | 15 | Mediane CADLI van 28 naar 12; mediane jeuk van 6 naar 2; totale prednisolondosis verlaagd |
| Tate et al., 2024 | Probiotica en nutraceutica | Tegen placebo, 10 weken, honden met jeuk | 62 geanalyseerd | Snellere verbetering; duidelijk placebo-effect |
| Cardoso et al., 2025 | L. rhamnosus GG, met oclacitinib | Tegen placebo, 90 dagen | 40 | CADESI-04 verlaagd; jeuk alleen in de behandelde groep verbeterd |
| Song et al., 2025 | Probioticum met drie stammen | Open, zonder onbehandelde atopische groep, 16 weken | 23 | Ernst verlaagd; toename van de darmdiversiteit bij goede responders |
| Kiewsiri et al., 2026 | Geïnactiveerde Lactobacillus plantarum L-137, met oclacitinib | Cross-over tegen placebo, 12 weken | 12 | Jeuk en CADESI-04 niet significant verbeterd; serum-CCL17 verlaagd; fecale microbiota onveranderd |
Meta-analyses bevestigen geen duidelijk effect. Een systematische review, beperkt tot Engelstalige artikels uit de jaren 2019 tot 2023, weerhield slechts 5 studies. In deze studies veranderden orale of topische probiotica noch de CADESI-04, een score voor de uitgebreidheid en de ernst van de letsels, noch de jeukscore significant (Pacheco et al., 2025). Een meta-analyse van postbiotica bij de hond, alle indicaties samen, gebaseerd op 13 in-vivostudies, toonde voor de geanalyseerde criteria geen enkel significant verschil met de controlegroepen. De weerhouden studies hadden kleine aantallen dieren, heterogene stammen en uiteenlopende studieopzetten (Bonel-Ayuso et al., 2025). Een oraal probioticum kan de huid toch op afstand wijzigen: bij 12 gezonde golden retrievers verlaagden negentig dagen supplementatie de frequentie van S. pseudintermedius in de lies en verhoogden ze de bacteriële diversiteit van de oksel (Grant et al., 2025).
6.4 Topische bacteriën en gerichte bacteriotherapie
Bij 10 licht aangetaste atopische honden werd achtentwintig dagen lang dagelijks een spray met door hitte geïnactiveerde Lactobacillus rhamnosus en Lactobacillus reuteri aangebracht. Hij verlaagde de klinische score vanaf de veertiende dag en de jeuk op de tweeënveertigste dag. De huidmicrobiota was na achtentwintig dagen echter niet veranderd (Santoro et al., 2021). Een spray met twee levende stammen, Lactiplantibacillus plantarum YUN-V2.0 en Lacticaseibacillus rhamnosus YUN-S1.0, verlaagde de klinische score bij 7 licht allergische honden, zonder de jeuk te wijzigen (Santoro, 2025; Mueller et al., 2026). In het oor bleven druppels met deze twee stammen een week lang aanwezig in de gehoorgang van gezonde honden en remden ze in vitro P. aeruginosa, S. pseudintermedius en M. pachydermatis (Claes et al., 2025). Bij 37 honden met niet-geïnfecteerde erythemateus-ceruminale otitis verlaagden probiotische oordruppels, achtentwintig dagen lang om de andere dag aangebracht, de gemiddelde letselscore van 5,11 naar 1,66 en de jeuk van 4,93 naar 2,09. De studie was open, zonder controlegroep (Carrasco et al., 2026). Deze laatste drie studies werden uitgevoerd met steun van de fabrikant of door zijn medewerkers.
Gerichte bacteriotherapie zoekt naar commensalen die de ziekteverwekker doden. Een stam van Staphylococcus felis geïsoleerd van de kattenhuid, de stam C4, scheidt een bacteriocine af, micrococcine P1, en antimicrobiële peptiden. Bij de muis verminderde hij de kolonisatie van de huid door methicillineresistente S. pseudintermedius (MRSP), en een extract van zijn antimicrobiële stoffen verminderde de necrotische letsels die deze veroorzaakt (O’Neill et al., 2021). Op een explantaat van hondenhuid verminderden de levende bacterie en haar steriel eiwitproduct de groei van een methicillinegevoelige en van een methicillineresistente stam. Vierentwintig uur na het aanbrengen van het steriele product werd geen enkele kiem meer teruggevonden (Faccin et al., 2025). Een Lactobacillus casei geïsoleerd van de oorschelp van gezonde honden remde in vitro alle 30 geteste klinische isolaten van S. pseudintermedius (Diniz et al., 2025). Een voor S. pseudintermedius specifieke bacteriofaag, dertig dagen lang dagelijks aangebracht, genas bij één hond een gegeneraliseerde oppervlakkige MRSP-pyodermie (Mota Sá et al., 2025). Deze benaderingen bevinden zich nog in het stadium van het laboratorium of van het geïsoleerde geval.
6.5 Fecale microbiotatransplantatie
Fecale microbiotatransplantatie bestaat erin de darmmicrobiota van een gezonde donor toe te dienen. In een open studie verlaagde een eenmalige orale transplantatie bij 12 atopische honden de mediane CADESI-04 van 16,5 naar 8 en de jeukscore van 3 naar 1 in zesenvijftig dagen. Ze wijzigde ook de samenstelling van de fecale microbiota (Sugita et al., 2023). Een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie includeerde vervolgens 46 honden. Daarvan voltooiden er 40 de studie, 20 per groep. De getransplanteerde groep kreeg negentig dagen lang dagelijks capsules met gevriesdroogde microbiota en drie maandelijkse rectale toedieningen. De CADESI-04 was lager onder transplantatie dan onder placebo in de tweede maand (7 tegenover 16) en in de derde (8 tegenover 15). Duurzame responders kwamen vaker voor onder transplantatie: 35 % tegenover 5 % onder placebo. Ze werden gedefinieerd door een verbetering van minstens 50 % bij beide controles. In de derde maand bedroegen de medicatiescores 13 onder transplantatie tegenover 24 onder placebo. De jeuk nam in beide groepen af, zonder verschil tussen beide. De transplantatie werd goed verdragen (Felten et al., 2026). Dit resultaat berust echter op één enkele gecontroleerde studie.
6.6 ICADA-aanbevelingen 2026
Het internationale comité ICADA heeft de modulatie van het microbioom opgenomen in zijn aanbevelingen van 2026. Het deelt de sterkte van zijn aanbevelingen in van A tot D. Niveau A berust op overeenstemmende studies, niveau B op minstens één gerandomiseerde studie, niveau C op beschrijvende studies en niveau D op expertenadvies. Het weerhoudt twee in vitro aangetoonde mechanismen: de competitie van nuttige bacteriën met pathogenen en de productie van tolerogene stoffen door de cellen van de gastheer. Het bewijs wordt als beperkt beschouwd om orale probiotica aan te bevelen voor de behandeling of de preventie van atopische dermatitis (sterkte B). Topische producten met levende of getyndalliseerde bacteriën worden bij milde vormen als veilig en doeltreffend beschouwd (sterkte C), maar niets toont aan dat ze het huidmicrobioom wijzigen (sterkte B). Het comité stelt de modulatie van het microbioom daarom voor als een optie, tijdens een opflakkering of als proactieve onderhoudsbehandeling bij de weinig aangetaste hond. De voordelen van deze modulatie moeten echter worden afgewogen tegen een wisselende doeltreffendheid. Het herinnert eraan dat elke recidiverende infectie secundair is aan een onderliggende oorzaak en dat herhaalde kuren met antibiotica of antimycotica moeten worden vermeden (Mueller et al., 2026). De aanbevelingen vermelden de fecale transplantatie niet, waarvan de gecontroleerde studie in hetzelfde jaar verscheen.
Conclusie
De huid- en oordysbiose van de atopische hond is vandaag goed vastgesteld. Ze combineert een verlies aan diversiteit, een overgroei van S. pseudintermedius en M. pachydermatis en een toename van de microbiële biomassa. Ze volgt in het experimentele model op de allergische ontsteking, verergert tijdens opflakkeringen en neemt af onder behandeling. Ze is dus eerder een onderhoudende factor dan een aangetoonde primaire oorzaak. De darm-huidas blijft bij de hond daarentegen een hypothese, omdat de studies over de darmmicrobiota elkaar tegenspreken en de mechanismen alleen bij andere diersoorten zijn aangetoond. Vroege factoren (stadsleven, voeding van de pup, antibiotica) zijn geassocieerd met het risico op atopische dermatitis. Een vroege blootstelling aan probiotica had duurzame effecten in het beaglemodel, bij de pups van één enkele teef. Therapeutisch hebben orale probiotica geen duidelijk effect aangetoond. Topische bacteriën verbeteren milde vormen zonder het microbioom te wijzigen. De fecale transplantatie verminderde de letsels en de behandelingen in één enkele gecontroleerde studie. De huidige aanbevelingen blijven infecties te behandelen door hun oorzaak op te sporen en herhaalde antibioticakuren te vermijden (Mueller et al., 2026).
Belangrijkste punten
- In het experimentele model kan huiddysbiose volgen op de allergische ontsteking; bij de atopische hond is ze vooral uitgesproken tijdens opflakkeringen en neemt ze af onder antimicrobiële behandeling.
- Een infectie die recidiveert, heeft altijd een onderliggende oorzaak die moet worden opgespoord, en herhaalde kuren met antibiotica of antimycotica moeten worden vermeden.
- Bij de atopische hond veranderden ciclosporine, prednison en mometason in het oor de diversiteit van het microbioom niet.
- Een lokaal antibioticum in het oor bevordert de vermenigvuldiging van Malassezia; de combinatie met clotrimazol beperkt dit risico zonder het weg te nemen.
- Een shampoo met chloorhexidine en miconazol veranderde de diversiteit van het huidmicrobioom niet significant, die vier weken na het stoppen weer op haar beginniveau was.
- Enkele studies met orale probiotica zijn positief, maar meta-analyses tonen geen duidelijk effect op letsels of jeuk.
- Volgens de internationale aanbevelingen worden topische producten met bacteriën bij milde vormen als veilig en doeltreffend beschouwd, maar niets toont aan dat ze het huidmicrobioom wijzigen.
- Fecale microbiotatransplantatie, met de feces van een gezonde donor, verminderde in één enkele gecontroleerde studie de letsels en de behoefte aan geneesmiddelen, zonder verschil in jeuk.
- Stadsleven, weinig contact met andere mensen en andere dieren, en vroege antibiotica zijn geassocieerd met een verhoogd allergierisico, maar het bewijs dat de ziekte kan worden voorkomen blijft beperkt.
Referenties
Apostolopoulos N, Glaeser SP, Bagwe R, Janssen S, Mayer U, Ewers C, et al. Description and comparison of the skin and ear canal microbiota of non-allergic and allergic German shepherd dogs using next generation sequencing. PLoS One. 2021;16(5):e0250695. doi:10.1371/journal.pone.0250695
Bensignor E, Navarro C, Gard C, Jahier B, Pressanti C, Videmont E. Efficacy of Chlorhexidine Impregnated Wipes for the Local Dysbiosis in Atopic Dogs: A Multicentric Prospective Study. Vet Sci. 2024;11(6). doi:10.3390/vetsci11060240
Bergeron C, Costa MC, Segura M, de Souza LB, Bleuzé M, Sauvé F. Bacterial microbiota and proinflammatory cytokines in the anal sacs of treated and untreated atopic dogs: Comparison with a healthy control group. PLoS One. 2024;19(5):e0298361. doi:10.1371/journal.pone.0298361
Bonel-Ayuso DP, Pineda-Pampliega J, Martinez-Alesón García P, Fernandez-Muela M, de la Fuente J, Garcia Fernandez PM, et al. Effects of Postbiotic Administration on Canine Health: A Systematic Review and Meta-Analysis. Microorganisms. 2025;13(7). doi:10.3390/microorganisms13071572
Borriello G, Paradiso R, Catozzi C, Brunetti R, Roccabianca P, Riccardi MG, et al. Cerumen microbial community shifts between healthy and otitis affected dogs. PLoS One. 2020;15(11):e0241447. doi:10.1371/journal.pone.0241447
Bradley CW, Lee FF, Rankin SC, Kalan LR, Horwinski J, Morris DO, et al. The otic microbiota and mycobiota in a referral population of dogs in eastern USA with otitis externa. Vet Dermatol. 2020;31(3):225-e49. doi:10.1111/vde.12826
Bradley CW, Morris DO, Rankin SC, Cain CL, Misic AM, Houser T, et al. Longitudinal Evaluation of the Skin Microbiome and Association with Microenvironment and Treatment in Canine Atopic Dermatitis. J Invest Dermatol. 2016;136(6):1182-1190. doi:10.1016/j.jid.2016.01.023
Briand A, Bensignor E, Dropsy H, Crosaz O, Humeau L, Cheval J, et al. Effect of a ceruminolytic ear cleaner on clinical, microbiological and ear canal microbiome evolution in canine erythemato-ceruminous otitis externa associated with proliferation of Malassezia yeasts. Vet Dermatol. 2025;36(5):668-678. doi:10.1111/vde.13352
Cardoso MC, Lopes TS, Lemos MC, Figueiredo CD, Streck AF. Efficacy of Lacticaseibacillus rhamnosus GG in the treatment of canine atopic dermatitis: A randomized controlled study. Braz J Microbiol. 2025;56(4):3081-3084. doi:10.1007/s42770-025-01767-x
Carrasco I, Homedes J, Arcas A, Beasley S, Salichs M. Clinical Efficacy of Probiotic-Based Ear Drops Containing Lactobacilli in Canine Erythroceruminous Otitis Externa: An Open Label, Multicentre Study. Vet Dermatol. 2026;37(5):818-826. doi:10.1111/vde.70097
Charello Bannach T, Mongruel A, Voi R, Farias M, Luciano F. Auricular microbiome responses to topical antibiotic-free versus conventional therapy in canine otitis externa. In: Proceedings of the 36th European Veterinary Dermatology Congress; 2026 Aug 27-29; Lille, France. p. 137.
Chermprapai S, Ederveen THA, Broere F, Broens EM, Schlotter YM, van Schalkwijk S, et al. The bacterial and fungal microbiome of the skin of healthy dogs and dogs with atopic dermatitis and the impact of topical antimicrobial therapy, an exploratory study. Vet Microbiol. 2019;229:90-99. doi:10.1016/j.vetmic.2018.12.022
Cicirelli V, Peruzzo A, Burgio M, Bramante G, Fabbri G, Toscan E, et al. Evaluation of neonatal oral and rectal microbiota in dogs delivered by c-section, from birth to weaning. Vet J. 2026;319:106816. doi:10.1016/j.tvjl.2026.106816
Claes I, Samp AK, Salichs M, Homedes J, Beasley S. Viability and pathogen inhibition activity of Lactiplantibacillus plantarum YUN-V2.0 and Lacticaseibacillus rhamnosus YUN-S1.0 present in a probiotic ear drops. In: Proceedings of the 35th European Veterinary Dermatology Congress; 2025 Sep 11-13; Bilbao, Spain. p. 137.
Diniz DCC, Ribeiro MG, Dias GS, Viana GB, Okamoto AS, Machado LHA. Antimicrobial activity of Lactobacillus casei on Staphylococcus pseudintermedius isolates. Vet Dermatol. 2025;36(4):485-493. doi:10.1111/vde.13325
Discepolo D, Kelley R, Watson A, Perry E. Impacts to canine dermal microbiota associated with repeated bathing. Front Vet Sci. 2023;10:1204159. doi:10.3389/fvets.2023.1204159
Faccin M, O’Neill AM, Lawhon SD, Worthing KA, Wiener DJ, Gallo RL, et al. Staphylococcus felis C4 exhibits in vitro antimicrobial activity against methicillin-resistant Staphylococcus pseudintermedius in a novel canine skin explant model. Vet Dermatol. 2025;36(1):24-33. doi:10.1111/vde.13308
Felten V, Turck JL, Unterer S, Favrot C, Suchodolski J, Fischer NM, et al. An insight into the gut microbiota of healthy and allergic West Highland Whiter Terrier dogs. PLoS One. 2025;20(8):e0328100. doi:10.1371/journal.pone.0328100
Felten V, West EA, Martini F, Favrot C, Unterer S, Suchodolski J, et al. Faecal Microbiota Transplantation Reduces Lesion Severity and Medication Use in Canine Atopic Dermatitis: A Randomised, Placebo-Controlled, Double-Blinded Clinical Trial. Vet Dermatol. 2026;37(5):735-744. doi:10.1111/vde.70092
Gallow G, Juhola J, Ferguson E, Loeffler A, Hendricks A, Frosini S, et al. Clotrimazole reduces but does not abolish fungal dysbiosis following potent antibacterial monotherapy for canine otitis externa. In: Proceedings of the 35th European Veterinary Dermatology Congress; 2025 Sep 11-13; Bilbao, Spain. p. 154.
García-Fonticoba R, Ferrer L, Francino O, Cuscó A. Dermis and subcutis of healthy dogs lack of a bacterial microbiota. In: Proceedings of the 31st European Veterinary Dermatology Congress; 2019 Sep 26-28; Liverpool, United Kingdom. p. 131.
Ghibaudo G, Olivero D, Gentilini F, Turba ME. Impact of a topical hydrocortisone aceponate spray on the canine ear canal microbiome: a pilot longitudinal study. In: Proceedings of the 36th European Veterinary Dermatology Congress; 2026 Aug 27-29; Lille, France. p. 152.
Gonçalves M, Fernandes B, Alves SP, Pereira H, Prego MT, Lourenço AM. Preliminary Measurement of Faecal Short-Chain Fatty Acids in Dogs With Canine Atopic Dermatitis. Vet Dermatol. 2026;37(1):45-50. doi:10.1111/vde.70015
Grant L, Mohammadi Dehcheshmeh M, Ebrahimie E, Khabiri A, Veltman T, Shipstone M, et al. The effect of daily oral probiotic and postbiotic supplementation on the canine skin microbiota: insights from culture-dependent and long-read 16S rRNA gene sequencing methods. In: Proceedings of the North American Veterinary Dermatology Forum; 2025 Apr. p. 164-165.
Guidi EEA, Gramenzi A, Persico P, Di Prinzio R, Di Simone D, Cornegliani L. Effects of Feeding a Hypoallergenic Diet with a Nutraceutical on Fecal Dysbiosis Index and Clinical Manifestations of Canine Atopic Dermatitis. Animals (Basel). 2021;11(10). doi:10.3390/ani11102985
Hakanen E, Lehtimäki J, Salmela E, Tiira K, Anturaniemi J, Hielm-Björkman A, et al. Urban environment predisposes dogs and their owners to allergic symptoms. Sci Rep. 2018;8(1):1585. doi:10.1038/s41598-018-19953-3
Harvey R, Krumbeck J. A 5-month temporal, quantitative study investigating the core microbiome on the axilla, umbilical region, and groin of 15 healthy dogs in the UK. Am J Vet Res. 2025;86(7). doi:10.2460/ajvr.25.01.0014
Hayashi A, Kakiyama S, Kawano K, Harima-Mizusawa N, Kobayashi T, Kaga C, et al. Fecal Lipid Metabolites and Microbiota Alterations in Dogs With Concurrent Atopic Dermatitis and Adverse Food Reaction. Allergy. 2026;81(7):2549-2552. doi:10.1111/all.70370
Hemida MBM, Salin S, Vuori KA, Moore R, Anturaniemi J, Rosendahl S, et al. Puppyhood diet as a factor in the development of owner-reported allergy/atopy skin signs in adult dogs in Finland. J Vet Intern Med. 2021;35(5):2374-2383. doi:10.1111/jvim.16211
Juhola J, Brennan E, Ferguson EA, Loeffler A, Hendricks A, Frosini SM, et al. Fungal dysbiosis following antibacterial monotherapy in canine otitis externa. In: Proceedings of the 34th European Veterinary Dermatology Congress; 2023 Aug 31-Sep 2; Gothenburg, Sweden. p. 156.
Karakaya E, Satıcıoğlu İB, Yarım D, Güran Ö, Güran C, Alpman U, et al. Culture and Metagenomic Insights into the Ear Microbiota in Dogs with Healthy Ears and Otitis Externa. Vet Sci. 2026;13(3). doi:10.3390/vetsci13030250
Kasai T, Fukui Y, Aoki K, Ishii Y, Tateda K. Changes in the ear canal microbiota of dogs with otitis externa. J Appl Microbiol. 2021;130(4):1084-1091. doi:10.1111/jam.14868
Kawano K, Iyori K, Kondo N, Yamakawa S, Fujii T, Funasaka K, et al. Clinical effects of combined Lactobacillus paracasei and kestose on canine atopic dermatitis. Pol J Vet Sci. 2023;26(1):131-136. doi:10.24425/pjvs.2023.145014
Kiewsiri C, Patumcharoenpol P, Kovitvadhi A, Chermprapai S. Efficacy of Heat-Killed Lactobacillus plantarum L-137 Supplementation in Treatment of Canine Atopic Dermatitis. Vet Dermatol. 2026. In druk (online gepubliceerd). doi:10.1111/vde.70139
Kim H, Rather IA, Kim H, Kim S, Kim T, Jang J, et al. A Double-Blind, Placebo Controlled-Trial of a Probiotic Strain Lactobacillus sakei Probio-65 for the Prevention of Canine Atopic Dermatitis. J Microbiol Biotechnol. 2015;25(11):1966-9. doi:10.4014/jmb.1506.06065
Kobayashi T, Glatz M, Horiuchi K, Kawasaki H, Akiyama H, Kaplan DH, et al. Dysbiosis and Staphylococcus aureus colonization drives inflammation in atopic dermatitis. Immunity. 2015;42(4):756-766. doi:10.1016/j.immuni.2015.03.014
Korbelik J, Singh A, Rousseau J, Weese JS. Analysis of the otic mycobiota in dogs with otitis externa compared to healthy individuals. Vet Dermatol. 2018;29(5):417-e138. doi:10.1111/vde.12665
Korbelik J, Singh A, Rousseau J, Weese JS. Characterization of the otic bacterial microbiota in dogs with otitis externa compared to healthy individuals. Vet Dermatol. 2019;30(3):228-e70. doi:10.1111/vde.12734
Lehtimäki J, Sinkko H, Hielm-Björkman A, Laatikainen T, Ruokolainen L, Lohi H. Simultaneous allergic traits in dogs and their owners are associated with living environment, lifestyle and microbial exposures. Sci Rep. 2020;10(1):21954. doi:10.1038/s41598-020-79055-x
Lehtimäki J, Sinkko H, Hielm-Björkman A, Salmela E, Tiira K, Laatikainen T, et al. Skin microbiota and allergic symptoms associate with exposure to environmental microbes. Proc Natl Acad Sci U S A. 2018;115(19):4897-4902. doi:10.1073/pnas.1719785115
Léonard C, Taminiau B, Ngo J, Fantini O, Daube G, Fontaine J. Preventive use of a topical anti-inflammatory glucocorticoid in atopic dogs without clinical sign of otitis does not affect ear canal microbiota and mycobiota. Vet Dermatol. 2021;32(4):355-e98. doi:10.1111/vde.12977
Marsella R, Olivry T, Nicklin C, Lopez J. Pilot investigation of a model for canine atopic dermatitis: environmental house dust mite challenge of high-IgE-producing beagles, mite hypersensitive dogs with atopic dermatitis and normal dogs. Vet Dermatol. 2006;17(1):24-35. doi:10.1111/j.1365-3164.2005.00496.x
Marsella R, Santoro D, Ahrens K, Thomas AL. Investigation of the effect of probiotic exposure on filaggrin expression in an experimental model of canine atopic dermatitis. Vet Dermatol. 2013;24(2):260-e57. doi:10.1111/vde.12006
Marsella R, Santoro D, Ahrens K. Early exposure to probiotics in a canine model of atopic dermatitis has long-term clinical and immunological effects. Vet Immunol Immunopathol. 2012;146(2):185-9. doi:10.1016/j.vetimm.2012.02.013
Marsella R. Evaluation of Lactobacillus rhamnosus strain GG for the prevention of atopic dermatitis in dogs. Am J Vet Res. 2009;70(6):735-40. doi:10.2460/ajvr.70.6.735
Martin Cordero A. Bacterial skin infections in small animals. Zaragoza: Grupo Asís Biomedia; 2019.
McEwan NA, Mellor D, Kalna G. Adherence by Staphylococcus intermedius to canine corneocytes: a preliminary study comparing noninflamed and inflamed atopic canine skin. Vet Dermatol. 2006;17(2):151-154. doi:10.1111/j.1365-3164.2006.00503.x
Meason-Smith C, Diesel A, Patterson AP, Older CE, Mansell JM, Suchodolski JS, et al. What is living on your dog’s skin? Characterization of the canine cutaneous mycobiota and fungal dysbiosis in canine allergic dermatitis. FEMS Microbiol Ecol. 2015;91(12). doi:10.1093/femsec/fiv139
Meason-Smith C, Olivry T, Lawhon SD, Hoffmann AR. Malassezia species dysbiosis in natural and allergen-induced atopic dermatitis in dogs. Med Mycol. 2020;58(6):756-765. doi:10.1093/mmy/myz118
Mosca M. Biothérapies et inhibiteurs de JAK en dermatologie. In: VétoAlp 2026 : les défis de la dermatologie. AFVAC Rhône-Alpes; 2026 Mar 15-16; Chamonix-Mont-Blanc, France. p. 23-32.
Mota Sá C, Rodrigues C, Silva V, Azeredo J, Melo LDR. Successful bacteriophage therapy of pyoderma caused by methicillin-resistant Staphylococcus pseudintermedius in a dog. Vet Dermatol. 2025;36(2):227-230. doi:10.1111/vde.13328
Mueller RS, Banovic F, Bensignor E, Santoro D, Nuttall T. Treatment of Canine Atopic Dermatitis: Updated Guidelines From the International Committee on Allergic Diseases of Animals (ICADA). Vet Dermatol. 2026. In druk (online gepubliceerd). doi:10.1111/vde.70128
Ngo J, Taminiau B, Fall PA, Daube G, Fontaine J. Ear canal microbiota – a comparison between healthy dogs and atopic dogs without clinical signs of otitis externa. Vet Dermatol. 2018;29(5):425-e140. doi:10.1111/vde.12674
Noli C, Varina A, Barbieri C, Pirola A, Olivero D. Analysis of Intestinal Microbiota and Metabolic Pathways before and after a 2-Month-Long Hydrolyzed Fish and Rice Starch Hypoallergenic Diet Trial in Pruritic Dogs. Vet Sci. 2023;10(7). doi:10.3390/vetsci10070478
O’Neill AM, Worthing KA, Kulkarni N, Li F, Nakatsuji T, McGrosso D, et al. Antimicrobials from a feline commensal bacterium inhibit skin infection by drug-resistant S. pseudintermedius. Elife. 2021;10:e66793. doi:10.7554/eLife.66793
Ohshima-Terada Y, Higuchi Y, Kumagai T, Hagihara A, Nagata M. Complementary effect of oral administration of Lactobacillus paracasei K71 on canine atopic dermatitis. Vet Dermatol. 2015;26(5):350-3, e74-5. doi:10.1111/vde.12224
Older CE, Rodrigues Hoffmann A, Hoover K, Banovic F. Characterization of Cutaneous Bacterial Microbiota from Superficial Pyoderma Forms in Atopic Dogs. Pathogens. 2020;9(8). doi:10.3390/pathogens9080638
Older CE, Rodrigues Hoffmann A. Considerations for performing companion animal skin microbiome studies. Vet Dermatol. 2024;35(4):367-374. doi:10.1111/vde.13250
Osumi T, Shimada T, Sakaguchi M, Tsujimoto H. A double-blind, placebo-controlled evaluation of orally administered heat-killed Enterococcus faecalis FK-23 preparation in atopic dogs. Vet Dermatol. 2019;30(2):127-e36. doi:10.1111/vde.12725
Pacheco RCF, Lins LF, DE Brito LP, DE Andrade Calaça PR, Porto ALF, Cavalcanti MTH. Probiotics as an adjunct in the treatment of canine atopic dermatitis: a systematic review and meta-analysis of in vivo studies in dogs. J Vet Med Sci. 2025;87(9):1068-1077. doi:10.1292/jvms.24-0471
Paul NC, Latronico F, Moodley A, Nielsen SS, Damborg P, Guardabassi L. In vitro adherence of Staphylococcus pseudintermedius to canine corneocytes is influenced by colonization status of corneocyte donors. Vet Res. 2013;44(1):52. doi:10.1186/1297-9716-44-52
Pierezan F, Olivry T, Paps JS, Lawhon SD, Wu J, Steiner JM, et al. The skin microbiome in allergen-induced canine atopic dermatitis. Vet Dermatol. 2016;27(5):332-e82. doi:10.1111/vde.12366
Prélaud P. Otites et dermatite atopique canine. In: Journées annuelles du GEDAC (AFVAC); 2022. p. 21.
Puigdemont A, D’Andreano S, Ramió-Lluch L, Cuscó A, Francino O, Brazis P. Effect of an anti-inflammatory pomegranate otic treatment on the clinical evolution and microbiota profile of dogs with otitis externa. Vet Dermatol. 2021;32(2):158-e37. doi:10.1111/vde.12930
Rodrigues Hoffmann A, Patterson AP, Diesel A, Lawhon SD, Ly HJ, Elkins Stephenson C, et al. The skin microbiome in healthy and allergic dogs. PLoS One. 2014;9(1):e83197. doi:10.1371/journal.pone.0083197
Rodrigues Hoffmann A. Gut microbiome and atopic dermatitis in people and animals. In: Proceedings of the 10th World Congress of Veterinary Dermatology; 2024 Jul; Boston, USA. p. 137-140.
Rodrigues Hoffmann A. Otic microbiome: from healthy ears to otitis externa and media. In: Proceedings of the North American Veterinary Dermatology Forum; 2026 Apr 30-May 2. p. 121-124.
Rodrigues Hoffmann A. The skin microbiome of dogs and cats. In: Proceedings of the North American Veterinary Dermatology Forum; 2022 Apr. p. 100-105.
Rodriguez-Campos S, Rostaher A, Zwickl L, Fischer N, Brodard I, Vidal S, et al. Impact of the early-life skin microbiota on the development of canine atopic dermatitis in a high-risk breed birth cohort. Sci Rep. 2020;10(1):1044. doi:10.1038/s41598-020-57798-x
Rostaher A, Morsy Y, Favrot C, Unterer S, Schnyder M, Scharl M, et al. Comparison of the Gut Microbiome between Atopic and Healthy Dogs-Preliminary Data. Animals (Basel). 2022;12(18). doi:10.3390/ani12182377
Rostaher A, Rodriguez-Campos S, Deplazes P, Zwickl L, Akdis AC, Urwyler A, et al. Atopic dermatitis in West Highland white terriers – Part III: early life peripheral blood regulatory T cells are reduced in atopic dermatitis. Vet Dermatol. 2021;32(3):239-e63. doi:10.1111/vde.12939
Rostaher A. Prevention of canine atopic dermatitis – turning dreams into reality. In: Proceedings of the 36th European Veterinary Dermatology Congress; 2026b Aug 27-29; Lille, France. p. 35-36.
Rostaher A. Targeting the microbiome for canine atopic dermatitis treatment. In: VétoAlp 2026 : les défis de la dermatologie. AFVAC Rhône-Alpes; 2026a Mar 15-16; Chamonix-Mont-Blanc, France. p. 14-17.
Santoro D, Fagman L, Zhang Y, Fahong Y. Clinical efficacy of spray-based heat-treated lactobacilli in canine atopic dermatitis: a preliminary, open-label, uncontrolled study. Vet Dermatol. 2021;32(2):114-e23. doi:10.1111/vde.12915
Santoro D. Beneficial bacteria and atopic dermatitis: how do they interact with the immune system? In: Proceedings of the North American Veterinary Dermatology Forum; 2022 Apr. p. 92-100.
Santoro D. Clinical efficacy of spray containing two strains of Lactobacilli in canine allergic dermatitis: a preliminary, open-label, uncontrolled study. In: Proceedings of the 35th European Veterinary Dermatology Congress; 2025 Sep 11-13; Bilbao, Spain. p. 202.
Schmidt V, Nuttall T, Fazakerley J, McEwan N. Staphylococcus intermedius binding to immobilized fibrinogen, fibronectin and cytokeratin in vitro. Vet Dermatol. 2009;20(5-6):502-508. doi:10.1111/j.1365-3164.2009.00804.x
Simou C, Thoday KL, Forsythe PJ, Hill PB. Adherence of Staphylococcus intermedius to corneocytes of healthy and atopic dogs: effect of pyoderma, pruritus score, treatment and gender. Vet Dermatol. 2005;16(6):385-391. doi:10.1111/j.1365-3164.2005.00484.x
Sinkko H, Lehtimäki J, Lohi H, Ruokolainen L, Hielm-Björkman A. Distinct healthy and atopic canine gut microbiota is influenced by diet and antibiotics. R Soc Open Sci. 2023;10(4):221104. doi:10.1098/rsos.221104
Smart K, Pieper JB, Viall AK, Noxon JO, Berger DJ. Comparison of commercial next-generation sequencing assays to conventional culture methods for bacterial identification and antimicrobial susceptibility of samples obtained from clinical cases of canine superficial bacterial folliculitis. Vet Dermatol. 2025;36(1):14-23. doi:10.1111/vde.13299
So Severo J, Mendes R, Gmyterco V, Farias M, Mongruel A, Fischer N, et al. Assessment of the gut microbiome and its relationship with the severity of atopic dermatitis in dogs. In: Proceedings of the 36th European Veterinary Dermatology Congress; 2026 Aug 27-29; Lille, France. p. 193.
Song H, Mun SH, Han DW, Kang JH, An JU, Hwang CY, et al. Probiotics ameliorate atopic dermatitis by modulating the dysbiosis of the gut microbiota in dogs. BMC Microbiol. 2025;25(1):228. doi:10.1186/s12866-025-03924-6
Štempelová L, Micenková L, Andrla P, Strompfová V. The skin microbiome on healthy and inflammatory altered canine skin determined by next generation sequencing. Front Microbiol. 2025;16:1528747. doi:10.3389/fmicb.2025.1528747
Sugita K, Shima A, Takahashi K, Ishihara G, Kawano K, Ohmori K. Pilot evaluation of a single oral fecal microbiota transplantation for canine atopic dermatitis. Sci Rep. 2023;13(1):8824. doi:10.1038/s41598-023-35565-y
Tang S, Prem A, Tjokrosurjo J, Sary M, Van Bel MA, Rodrigues-Hoffmann A, et al. The canine skin and ear microbiome: A comprehensive survey of pathogens implicated in canine skin and ear infections using a novel next-generation-sequencing-based assay. Vet Microbiol. 2020;247:108764. doi:10.1016/j.vetmic.2020.108764
Tate DE, Tanprasertsuk J, Jones RB, Maughan H, Chakrabarti A, Khafipour E, et al. A Randomized Controlled Trial to Evaluate the Impact of a Novel Probiotic and Nutraceutical Supplement on Pruritic Dermatitis and the Gut Microbiota in Privately Owned Dogs. Animals (Basel). 2024;14(3). doi:10.3390/ani14030453
Thomsen M, Künstner A, Wohlers I, Olbrich M, Lenfers T, Osumi T, et al. A comprehensive analysis of gut and skin microbiota in canine atopic dermatitis in Shiba Inu dogs. Microbiome. 2023;11(1):232. doi:10.1186/s40168-023-01671-2
Tizard IR. Veterinary immunology. 11th ed. St. Louis: Elsevier; 2025.
Torres S. Skin microbiome: the little we know about this fascinating microscope world. In: Proceedings of the North American Veterinary Dermatology Forum; 2017 Apr. p. 49.
Uchiyama J, Osumi T, Mizukami K, Fukuyama T, Shima A, Unno A, et al. Characterization of the oral and faecal microbiota associated with atopic dermatitis in dogs selected from a purebred Shiba Inu colony. Lett Appl Microbiol. 2022;75(6):1607-1616. doi:10.1111/lam.13828
Ural K, Erdoğan S, Erdoğan H, Pasa S, Özalp T. Leaky gut and intestinal mucosal injury among dogs with clinically subclassified atopic dermatitis. Braz J Vet Med. 2026;48:e011725. doi:10.29374/2527-2179.bjvm011725
Whittle M, Carvell-Miller L, Abrams C, Watson P, Amos G. Disruption, recovery, and stability of the canine skin microbiome after chlorhexidine and mild detergent intervention. In: Proceedings of the 36th European Veterinary Dermatology Congress; 2026 Aug 27-29; Lille, France. p. 211.
Whittle M, Gilroy R, Castillo-Fernandez J, McKay L, Brenda F, Chodroff Foran R, et al. Uncovering microbiome biomarkers of canine atopic dermatitis. In: Proceedings of the 35th European Veterinary Dermatology Congress; 2025 Sep 11-13; Bilbao, Spain. p. 218.
Whittle MJ, Castillo-Fernandez J, Amos GCA, Watson P. Metagenomic characterisation of canine skin reveals a core healthy skin microbiome. Sci Rep. 2024;14(1):20104. doi:10.1038/s41598-024-63999-5
Widmer G, Ferrer L, Favrot C, Paps J, Huynh K, Olivry T. Glucocorticosteroids and ciclosporin do not significantly impact canine cutaneous microbiota. BMC Vet Res. 2018;14(1):51. doi:10.1186/s12917-018-1370-y
Yamazaki C, Rosenkrantz W, Griffin C. Pilot evaluation of Enterococcus faecium SF68 as adjunctive therapy for oclacitinib-responsive adult atopic dermatitis in dogs. J Small Anim Pract. 2019;60(8):499-506. doi:10.1111/jsap.13042
